فارس شهر سيراف بود و تمام كالاهايى كه از طريق دريا وارد مىشد ، از آن بندر توزيع مىگرديد . امتعهء نفيس و كمياب هندى كه در زبان عربى آنها را مجموعا « بر بهار » مىگفتند به آنجا وارد مىشد . اصطخرى واردات سيراف را چنين ذكر مىكند كه عود و عنبر و كافور و جواهر و خيزران و عاج و آبنوس و فلفل و صندل و انواع عطرها و داروها و ادويه از هندوستان به آن بند وارد مىگردد ، و در خود سيراف ، سفره‌هاى بسيار خوب و پارچه‌هاى كتانى ساخته مىشود و بازار بسيار خوبى براى خريد و فروش مرواريد است . ايالت فارس در هر زمان ، به تهيهء اقسام عطرها مخصوصا عطرى كه از گل سرخ در ولايت گور يا فيروزآباد به عمل مىآمد مشهور بوده است . ابن حوقل گويد : گلاب فارس را به اكناف و اطراف جهان از جمله به هندوستان و چين و خراسان و همچنين به مغرب يعنى شمال افريقا و شام و مصر مىبرند . از گور علاوه بر گلاب ، عرق طلعانه و عرق قيصوم و عرق زعفران و عرق سوسن و عرق بيد صادر مىگرديد . در شاپور ، چنان كه مقدسى گويد ، ده نوع عطر به عمل مىآمد : عطر بنفشه ، عطر نيلوفر ، عطر نرگس ، عطر كارده ، عطر سوسن ، عطر زنبق ، عطر مورد ، عطر مرزنجوش ، عطر بادرنگ و عطر بهارنارنج ، به كشورهاى مشرق زمين فرستاده مىشد . گليم‌بافى و قلابدوزى فارس همه وقت معروف بود . » « 1 » معادن فارس : ابن حوقل در صورة الارض مىنويسد : در دارابجرد كوههايى از نمك سفيد ، سياه ، زرد ، سرخ ، سبز و همهء رنگهاى ديگر است . از سنگهاى آنجا خوان كاسه و ظروف زيبا مىتراشيدند و به ساير شهرها مىبردند . در فارس ، معادن نقره و آهن و سرب و فسفر و نفت و مانند آن هست ؛ و اين معادن مردم را از فراورده‌هاى شهرها و نواحى ديگر بىنياز مىكند . اما نقره اندك است . معدن طلا نيز دارد ، و معدن روى ، در سردن است كه از آنجا به بصره و جاهاى ديگر مىبرند . آهن در كوههاى استخر است . در دارابجرد معدن جيوه است . در فارس ، مركب سياه براى نوشتن مىسازند كه از همهء مركبهاى دنيا جز مركب چينى بهتر است . « 2 » ايالت جبال ايالت جبال يا عراق عجم و نواحى چهارگانهء آن ، يعنى كرمانشاه كنونى ، همدان ، رى و اصفهان از ديرباز ، اهميت سياسى و اقتصادى داشته است . « در زمان ديالمه ، يعنى در قرن چهارم ، چنان كه ابن حوقل مىگويد دستگاه ادارى دولت در رى بود . در آخر قرن بعد ، همدان پايتخت سلجوقى ايران گرديد ولى بهرحال ، به نظر مىرسد كه اصفهان هميشه بزرگترين و آبادترين شهرهاى ايالت جبال بوده است . » « 3 » « دربارهء صنايع و تجارت شهرهاى ايالت جبال ، مقدسى مطالبى مختصر و جامع ذكر نموده گويد : از رى انواع منسوجات مخصوصا نوعى از آن‌كه « منير » نام دارد صادر مىگردد . پنبه در آنجا رشته مىشود و با نيل رنگ مىگردد ، و قباى خطدار رى معروف است ، و در آنجا سوزن و شانه و قدحهاى بزرگ براى صدور ساخته مىشود . به گفتهء قزوينى ، شانه و قدح را از چوب محكم و

--> ( 1 ) . همان . ص 315 - 314 . ( 2 ) . ر ك : صورة الارض ، پيشين . ص 67 . ( 3 ) . جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، پيشين . ص 201 .